Nhớ một nét lịch sử khoa Văn-Sử
Năm nay, 2026, kỷ niệm 70 năm Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội danh giá (tiền thân của ĐHQG Hà Nội ngày nay), các khoa Văn và Sử cũng vui mừng kỷ niệm ngày truyền thống của khoa mình. Tuy nhiên, kỷ niệm ngày truyền thống của trường thì đúng, nhưng ngày lập khoa thì không hẳn vì mãi 9 năm sau, Đại học Tổng hợp (1965) mới có khoa Ngữ văn và khoa Lịch sử. Xin có đôi lời cho rõ hơn:
Trước năm 1965, trường Tổng hợp chỉ có Khoa Khoa học Xã hội với hai ban: Văn và Sử nên gọi tắt là khoa Văn-Sử. Năm 1961, tôi thi vào ban Văn. Vài năm trước, Khoa có mấy GS nổi tiếng gặp hạn trong vụ Nhân văn-Giai phẩm đã rời đi: Các thầy Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh (Sử), Trương Tửu, Nguyễn Mạnh Tường (Văn). Năm ấy, lúc tôi nhập học, GS Trần Văn Giàu (Sử) vừa bàn giao chức Chủ nhiệm Khoa cho GS Hoàng Xuân Nhị (Văn). Văn và Sử có chung một văn phòng khoa, một Bí thư khoa (thầy Nguyễn Xuân Hòa bên Văn) và một trợ lý (ông Phan Trác Cảnh). Văn và Sử ở chung hai dãy nhà cấp 4 ở cư xá Láng (1961-1964) và nhà tầng C1, C2 cư xá Mễ Trì từ đầu năm 1965. Văn và Sử học các môn chung, bao gồm: Ngoại ngữ, Hán Nôm, Triết, Kinh tế, Sử Đảng, Thể dục, hai ban cùng chung một trung đội Tự vệ của sinh viên, cùng một bếp ăn,…
Tôi vẫn nhớ: Vào học được một tuần thì Khoa tổ chức tổng kết năm học 1960-1961. Thầy Giám đốc Ngụy Như Kontum về dự và phát thưởng. Hai sinh viên tiêu biểu nhận thưởng là anh Mai Quốc Liên (K.5 Văn, sau là GS) và anh Ca Lê Hiến (nhà thơ - liệt sĩ Lê Anh Xuân, K.4 Sử). Tôi ngồi cạnh anh Hiến ở ghế băng, thấy anh đẹp trai, nói năng nhẹ nhàng, tóc để khá mốt.
Chiến tranh lan đến miền Bắc. Khoa rời cư xá Mễ Trì lên Thái Nguyên (rừng Đại Từ). Hoàn cảnh mới, cần độc lập. Bộ Đại học cho tách khoa Văn-Sử thành hai khoa Ngữ văn và Lịch sử (tháng 8/1965) đóng ở hai nơi. Khoa Ngữ Văn tách Tổ Tiếng Việt thành Bộ môn trực thuộc Trường (năm 1968 thì thành Khoa). Thầy Hoàng Xuân Nhị làm Khoa trưởng Ngữ văn, Khoa phó là thầy Tôn Gia Ngân và thầy Hoàng Hữu Yên. Còn bên Lịch sử, nếu tôi không nhớ lầm thì bác Bùi Văn Hách, lãnh đạo tỉnh Hải Dương, về làm khoa trưởng và thầy Phan Hữu Dật làm khoa phó. Từ đó về chuyên môn và quản trị, hai khoa tách hẳn nhau. Như vậy, chính thức hai khoa Ngữ văn và khoa Lịch sử thành lập tháng 7 năm 1965 tại “thủ đô gió ngàn” Việt Bắc.
Sau chiến tranh phá hoại của Mỹ, trở về Hà Nội, hai khoa Văn và Sử lại tạm cư ở hai tầng nhà của Trường Ngoại ngữ (nay là Đại học Hà Nội) trước khi về Thượng Đình cho đến ngày nay.
Hồi Văn và Sử tách thành hai khoa, chúng tôi nói: ”Thái Cực sinh ra Lưỡng Nghi”, chắc sẽ đến ngày “Lưỡng Nghi sinh ra Tứ Tượng”. Thế mà đúng. Ngày nay, trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn có nhiều khoa tiền thân là khoa Lịch sử, nhiều khoa tiền thân là khoa Ngữ văn. "Tứ Tượng" đã sinh ra nhiều bông hoa, theo nhau mà nở!
Đinh Văn Đức
Viết trong nỗi nhớ nhân dịp 70 năm Đại học Tổng hợp Hà Nội, 2026
Bình luận